Instytucja zachowku (uregulowana w art. 991 i n. Kodeksu cywilnego) ma na celu ochronę interesów majątkowych najbliższej rodziny spadkodawcy w sytuacji, gdy zostali oni pominięci w testamencie lub gdy spadkodawca za życia rozporządził swoim majątkiem w formie darowizn, pozbawiając ich w ten sposób należnego im spadku. Prawo to stanowi gwarancję, że określona część majątku zmarłego trafi do jego najbliższych, niezależnie od jego woli wyrażonej w rozrządzeniach testamentowych.

  1. Komu i kiedy przysługuje zachowek?

Roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej tytułem zachowku przysługuje wąskiej grupie osób. Zgodnie z przepisami, prawo to mają wyłącznie:

  • zstępni (dzieci,wnuki, prawnuki spadkodawcy),
  • małżonek,
  • rodzice spadkodawcy.

Osoby te mają prawo do zachowku tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy (tzn. gdyby nie było testamentu). Zachowek przysługuje w sytuacji, gdy uprawniony nie otrzymał należnej mu części majątku w postaci powołania do spadku, zapisu, zapisu windykacyjnego ani w postaci darowizny uczynionej przez spadkodawcę za jego życia.

  1. Kto nie ma prawa do zachowku?

Nawet jeśli osoba należy do wyżej wymienionego kręgu najbliższej rodziny, roszczenie o zachowek nie będzie jej przysługiwać, jeżeli:

  • została skutecznie wydziedziczona przez spadkodawcę w testamencie,
  • odrzuciła spadek po zmarłym,
  • zrzekła się dziedziczenia w drodze umowy notarialnej ze spadkodawcą,
  • została uznana przez sąd za niegodną dziedziczenia,
  • występuje jako małżonek,wobec którego spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.
  1. Jak ustala się wysokość zachowku?

Wysokość zachowku jest ściśle określona w Kodeksie cywilnym i zależy od wieku oraz stanu zdrowia osoby uprawnionej.

Zasada ogólna: Zasadniczo zachowek wynosi połowę (1/2) wartości udziału spadkowego, który przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.

Wyjątki (podwyższony zachowek): Jeżeli uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny (np. dziecko) jest małoletni w chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), zachowek wynosi dwie trzecie (2/3) wartości tego udziału.

  1. Obliczanie substratu zachowku

Aby wyliczyć konkretną kwotę zachowku, należy ustalić tzw. substrat zachowku. W tym celu oblicza się czystą wartość majątku spadkowego (aktywa pomniejszone o długi spadkowe), a następnie dolicza się do niej wartość darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych przez zmarłego (z pewnymi wyjątkami ustawowymi, m.in. drobnymi darowiznami zwyczajowo przyjętymi). Ustalony w ten sposób substrat mnoży się przez ułamek stanowiący udział spadkowy danej osoby, a następnie przez ułamek należnego jej zachowku (1/2 lub 2/3).

Należy pamiętać, że roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu. Termin wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu lub – w przypadku roszczeń z tytułu darowizn i zapisów windykacyjnych – 5 lat od otwarcia spadku.

W przypadku wątpliwości co do tego, czy przysługuje Państwu roszczenie o zachowek lub w celu wyliczenia jego dokładnej wysokości, zachęcamy do bezpośredniego kontaktu z naszą kancelarią w celu umówienia konsultacji prawnej.